سياسى اتخاذ كرده است « 1 » . ماهيت دقيق تعلق‌خاطر اسماعيل به مذهب شيعه و اينكه تا چه مايه با آن آشنا و تا چه پايه پايبند احكام آن بوده ، چيزى است كه بايد بررسى شود . در اينجا كافى است به اين نكته اعتنا بورزيم كه او درپى امحاى مذهب تسنن و تكريم خلفاى راشدين و جايگزينى آن با اعتقاد به على ( ع ) و دوازده امام ( ع ) بوده است . مىدانيم كه مشاوران قزلباش اسماعيل در برملا ساختن نيت وى سخت محتاط بودند چون كل جمعيت تبريز شديدا سر مخالفت با شيعه را داشتند . امّا اسماعيل درنگ و ترديد نكرد و به پيروزى عظيم دست يافت . مرحله نخستين حكومت صفويان از يك‌چنين حركات نامطلوب خالى نبود و فقهايى هم كه كاملا با مذهب شيعه آشنا باشند ، در آن ايام معدودى بيش نبودند . اطلاعات مفصل درباره احكام شيعه به سختى پيدا مىشد ؛ درواقع كتابى در ميانه نبود تا اين اطلاعات از آن حاصل شود . بالاخره در خلال جستجو براى متون خاص در اين زمينه ، به كتاب منحصربفردى از قواعد الاحكام فى معرفة الحلال و الحرام از ابن مطهر حلّى ( متوفى 726 / 1325 ) فقيه شهير شيعه در دوره مغولان ، دست يافتند . اين كتاب به زبان عربى بود و براى كاربرد عمومى چندان مناسب نبود ازاينرو به زبان فارسى برگردانده شد چون در آن روزگار زبان عربى ديگر در بين مردم رواج نداشت . با توجه به اهميت عظيمى كه رواج شيعه براى آينده اسماعيل و ايران داشت ، بايد اين سؤال را پيش كشيد كه اسماعيل در اين تصميم خويش چه نيّتى را دنبال مىكرده است ؟ البته پيدا كردن پاسخى درخور براى اين سؤال دشوار است . نمىدانيم كه كداميك از اعضاى اين سلسله آينده براى نخستين‌بار اعلام مذهب تشيع كرده است . آيا خود اسماعيل پيش قدم بوده است ؟ و يا پيروان پدر و يا جد او ؟ و يا اينكه مىبايد دور تر رفته و به شيخ خواجه على و يا حتى به خود شيخ صفى برسيم ؟ در اين قلمرو مىتوان به اسنادى به مقتضاى حال استناد كرد ، ولى هيچكدام قانع‌كننده و وافى به مقصود نيستند . هنوز براى سردرگمى ما دلايل متعددى موجود است . اولا شاهد متقنى در منابع و يا دست‌كم در منابع موثق وجود ندارد ؛ در اين زمينه مىبايد از اسنادى كه در روزگار صفويان نوشته شده و منابعى كه از دشمنانشان نشأت گرفته ، چشم‌پوشى كرد . پيچيدگى مناسبات اسلام مردمى از هر نوع درك و فهم روشن اوضاع جلوگيرى مىكند . به تعبيرى ، درهم‌آميزى شيعه و سنى از زمان تهاجم

--> ( 1 ) - انگيزه‌هاى سياسى اسماعيل را در رسمى گردانيدن تشيع ، افنديف در Obrazovonie ، صفحهء 49 ، 51 و اى . ورنر در ( 1481 - 1300 ) Die Geburt einer Grossmacht - Die Osmanen ( برلين ، 1966 م . ) ، ص 303 و گوسنيف و سنباتزاده ، Istoriya Azerbaidzhana ، جلد 1 ، ص 210 بررسى كرده‌اند .